Yirmi üretici kendi dilinden ne yaşadığını anlattı. Konya'da buğdaycı Hasan amca, Rize'de çaycı Fatma teyze, Marmaris'te arıcı Şükrü amca… İsimler kvkk gereği maskeli, sözler birebir.
Hasan amca Çumra ovasında 31 yıldır buğday ve arpa ekiyor. 2023 kuraklığında Polatlı bürosuna çuvalla çuvalla teslim etmek ona ağır geldi; aracı kâr zincirini görmemekten yorulmuştu. Sözleşmeli pazarda hasattan önce tüccarla doğrudan konuştu; ödeme garantisi escrowla bekledi.
“ben üreteni de tartıyı da görüyorum, arası beni keser.”
Mehmet amca Viranşehir’de 38 yıl mercimek ekti. Borsa fiyatını köy kahvesinde gazeteden öğreniyordu; hasat zamanı tüccar geldiğinde pazarlık başlıyordu. Tahıl pazarında günlük endeks açık; satmadan önce 5 alıcının fiyatını yan yana görüyor.
“fiyatı biri daha bilse, terazi de düzelir.”
Osman amca Ceyhan ovasında mısır ekiyor; süt çiftliklerine silaj satıyor. Biçerdöver sırası bir yıl 9 gün geç geldi, mısır dane bağladı; yem değeri düştü. Lojistik pazarında biçer + nakliye birlikte sıraya girdi, sezon ajandasından gün uyarısı geldi.
“silaj saatine bakar, gün geçti mi yem değil saman olur.”
İbrahim amca Sivrihisar’da arpa ve yem bitkisi ekiyor; çevredeki süt çiftliklerine satıyor. Yem rasyonunda kuru madde oranı bilinmeden satılınca fiyat hep alıcının dediği oldu. Yem pazarında hammadde analizi ve rasyon hesabı görünür hale geldi; alıcı kendi rasyonuna göre teklif veriyor.
“arpamın değeri kuru maddesinden belli olur, gözle değil.”
Ali amca Pasinler ovasında 41 yıldır büyükbaş besliyor. Celepler köy köy dolaşıp pazarlık yapıyor, kantarda kilo eksik geliyordu. Canlı hayvan pazarında küpe doğrulamalı, sağlık videolu satışla alıcı doğrudan ahıra geldi; nakliye sigortalı.
“küpe görünür, video görünür, fiyat da görünür olsun.”
Kemal amca Özalp’de 800 baş koyun besliyor. Sürünün hangi koyun gebe, hangisi mastitisli, defterdeki yazıyla takipti; bir dönem 40 kuzu kaybedildi. Sürü QR ile her hayvanın geçmişi cebinde; veterinerle aynı kayıt, aşı tarihi otomatik.
“her koyunu tek tek bilirim ama defter ıslanır, qr ıslanmaz.”
Fatma teyze Susurluk’ta 35 sağmal inekle çalışıyor. Süt tankı doluyor, alıcı geç geliyor, fiyat da hep alıcının dediği oluyordu. Hayvansal pazarında günlük süt fiyatı + 4 alıcı tek ekranda; tank dolmadan önce kim hangi fiyatla alır görünür.
“sütüm sabah taze, akşam başka — fiyatı da bana göre olmalı.”
Nazmi amca Gerede’de 2000 hindi besliyor; yılbaşı ve bayram sezonu kâr zamanı. Bir sezon 600 hindi elinde kaldı, market siparişi son anda iptal etti. Kanatlı pazarında ön sipariş + escrow ile siparişin yarısı peşin; üretim planı buna göre yapılıyor.
“yılbaşına 600 hindi kala iptal duyduğumda gözüm karardı.”
Ayşe teyze Karacasu’da 80 dönüm zeytinliği var. Hasat sonrası fabrikaya sırası 11 gün geldi, zeytinin asitliği yükseldi, yağ "lampante" sınıfına düştü. Zeytin pazarında butik yağ alıcısı doğrudan bahçe başında pazarlık yaptı; aynı gün taşkın.
“zeytinim ağaçtan kopunca saat işliyor, fabrika beklemeyi sevmez.”
Mustafa amca Ulubey’de fındık üretiyor; her yıl taban fiyat tartışması başlıyor. Manav ve tüccar arasında randevu kapısı dolaşmak yorucuydu. Fındık pazarında günlük fiyat + ihracatçı listesi açık; bir gün önceden teklif alıp tartı gününe öyle gidiyor.
“taban fiyat belli olsun, gerisi pazarlığa kalır.”
Ramazan amca Eğirdir gölü kıyısında kiraz yetiştiriyor. Bir yıl ihracat kamyonu yolda 6 saat bekledi, kirazın sapı kurudu, sevkiyat iade geldi. Sebze-meyve pazarında soğuk zincir nakliyeci puanlı; nakliyat öncesi şoför geçmişi görünür.
“kirazın sapı kurusun, fiyatı yarıya iner.”
Nuri amca Kumluca’da 8 dönüm seralık domates yetiştiriyor. Halde komisyoncu fiyatı sabah belli ediyor; üretici hale gelene kadar fiyat değişiyordu. Tarımart’ta hal komisyoncu yerine doğrudan zincir markete ön sipariş kanalı açıldı; hafta başı fiyat sabit.
“sabah giderken bir fiyat, satarken başka — yorulur insan.”
Serpil teyze Anamur’da sera biberi yetiştiriyor; salça fabrikalarıyla sözleşmeli çalışıyor. Bir yıl rekolte fazla geldi, fabrika kotayı aştı, kalan ürün tarlada kaldı. Sözleşmeli pazarda kota şeffaf; rekolte erken görününce ikinci alıcı bağlanıyor.
“fazla ürün tarlada solunca, emeğim de soluyor.”
Fatma teyze Pazar ilçesinde 42 yıldır çay topluyor. Çay sezonunda alıcı sırasında 3 saat bekledi, yapraklar yığıldıkça fiyat düştü. Çay pazarında Doğu Karadeniz butik çay alıcıları + özel sektör doğrudan görünür; sıra bekleyen yaprak için ikinci kapı açık.
“yaprağım taze, bekledikçe ezilir, beni de değerini de kaybeder.”
Hakan amca Keçiborlu’da Kuyucak köyü yakınında lavanta yetiştiriyor; aromatik bitki yağ üreticilerine satıyor. Alıcı dar bir çevreden geliyordu, yıllık satış 3-4 kişide sıkışıyordu. Tarımart’tan kozmetik markaları + ihracatçılar bahçeyi görünce alıcı çeşitlendi.
“lavantanın kokusu uzaktan gelir, alıcısı bazen gelmez.”
Şükrü amca Marmaris’te 200 kovanla çam balı üretiyor. Sahte bal piyasada çoğalınca gerçek üreticinin sözü zayıfladı, market raflarında fiyat düştü. Arıcılık pazarında polen analizi + kovan QR alıcıya açık; her kavanozun yöre rozeti var.
“sahte bal arttıkça benim emeğim ucuzladı, kavanoza söz koymak gerek.”
Kazım amca Hazar Gölü kıyısında 12 kafes alabalık çiftliği işletiyor. Hasat günü kamyon gelmediği için 800 kg balık ölü çıktı, sigortacı yarısını ödedi. Su ürünleri pazarında akuakültür QR + sezon ajandası uyarısı geliyor; kamyon teslimden 12 saat önce onaylanıyor.
“balık beklemez, kamyon gecikirse ben sayarım kaybı.”
Remzi amca Pınarbaşı’nda kurbanlık koç yetiştiriyor. Bayram öncesi 4 gün satış yapıyor, kalan ürünü yıl boyu adak / akika için tutuyor. Kurban pazarında Diyanet uyumlu küpe + kapak fotoğrafı + sağlık video standardı + 12 ülke alıcı görünür.
“koçumun yaşı, küpesi, ağırlığı kavanozda gibi belli olsun.”
Yusuf dede Taşköprü’nün dağ köyünde 52 yıldır sarımsak ekiyor; kimyasal kullanmıyor ama organik sertifikası alacak parası yok. Köy sepeti modülünde şehirli alıcıya doğrudan kutu halinde gönderiyor; köy temsilcisi tartı ve kargo sırasında yanında.
“belgem yok ama sözüm var, alıcı tatsın yeter.”
Hüseyin amca Suşehri’nde 8 yıldır köy odasında muhtar yardımcısı; 10 yaşlı üretici adına ilan açıyor. Telefonu olmayan, gözü iyi görmeyen üreticiler için ilan, tartı, ödeme süreçlerini yürütüyor. Köy temsilcisi panelinde her üretici için ayrı kart; komisyon %5-8 şeffaf.
“köyde herkesin telefonu yok ama herkesin emeği var.”